« قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّه أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِه مُلْتَحَداً إِلَّا بَلاغاً مِنَ اللَّه وَرِسالاتِه » « 1 » . * ( « وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَه . . . » ) * . راغب در مفردات گفته : كلمه « صبر » به معناى امساك و خوددارى در تنگنا است . وقتى كسى مىگويد : « صبرت الدابة » معنايش اين است كه من فلان حيوان را در جايى بدون علف حبس كردم . و نيز وقتى كسى مىگويد : « صبرت فلانا » معنايش اين است كه بلائى بر سرش آوردم كه بعدا مىفهمد ، بلائى كه از آن خلاصى نخواهد يافت . كلمه « صبر » به طور كلى به معناى حبس و نگهدارى نفس است در برابر عمل به مقرراتى كه عقل و شرع معتبر مىشمارند و يا ترك چيزهايى كه عقل و شرع اقتضاء مىكنند كه نفوس را از ارتكاب آن حبس كرد « 2 » . كلمه « وجه » از هر چيز به معناى آن رويى است كه به طرف ماست ، و ما به سويش مىرويم . و اصل در معناى وجه همان وجه آدمى و صورت او است كه يكى از اعضاى وى است ، و وجه خداى تعالى همان اسماء حسنى و صفات عليايى است كه متوجهين به درگاهش با آنها متوجه مىشوند ، و به وسيله آنها خدا را مىخوانند و عبادت مىكنند ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَلِلَّه الأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوه بِها » « 3 » و اما ذات متعالى خدا به هيچ وجه راهى بدان نيست ، و قاصدين آن درگاه و مريدين اگر قصد او را مىكنند بدين جهت است كه او إله و رب و على و عظيم و رحيم و صاحب رضوان است و صاحب صدها اسماء و صفات ديگر . كسى كه خدا را مىخواند و وجه او را مىخواهد اگر صفات فعلى او نظير رحمت و رضا و انعام و فضل را منظور دارد آن وقت اراده وجه خدا به معناى اين مىشود كه خدا او را به لباس مرحوميت و مرضى بودن در آورد . و اگر منظور او صفات غير فعلى خدا مانند علم و قدرت و كبرياء و عظمت او است ، پس منظورش اين است كه با اين صفات عليا به درگاه او تقرب جويد . و اگر خواستى مىتوانى به عبارت ديگرى بگويى : مىخواهد خود را در جايى قرار دهد كه صفت الهى اقتضاى آن را دارد ، مثلا آن قدر خود را ذليل جلوه دهد كه عزت و عظمت و كبريايى او اقتضاء آن را دارد ، و آن چنان خود را در موقف ، جاهل عاجز ضعيف قرار دهد كه

--> ( 1 ) بگو غير از خدا كسى مرا از عذاب خدا پناه نمىدهد و من ابدا به غير او متمايل نمىشوم و تنها مأمن و پناه من ابلاغ احكام خدا و رسانيدن پيغام الهى است . سوره جن آيه 22 و 23 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « صبر » . ( 3 ) براى خدا اسماء حسنايى است پس او را با آن اسماء بخوانيد . سوره اعراف ، آيه 18 .